แก้วสแตนเลส ชนิดและเกรดของสแตนเลส คืออะไร

แก้วสแตนเลส เป็นหนึ่งในภาชนะใส่เครื่องดื่มที่ได้รับความนิยมมากขึ้นเรื่อย ๆ ทั้งในชีวิตประจำวัน การใช้งานในสำนักงาน การพกพาเดินทาง รวมถึงการนำไปผลิตเป็นแก้วพรีเมี่ยมสกรีนโลโก้สำหรับองค์กร เพราะมีจุดเด่นด้านความแข็งแรง ใช้งานซ้ำได้ ดูแลรักษาง่าย และสามารถผลิตเป็นแก้วเก็บความเย็นหรือแก้วเก็บความร้อนได้อย่างมีประสิทธิภาพ

อย่างไรก็ตาม แก้วสแตนเลสที่วางจำหน่ายในท้องตลาดไม่ได้ผลิตจากวัสดุชนิดเดียวกันทั้งหมด หลายคนอาจเคยเห็นคำว่า สแตนเลส 201, 304, 316, 430 รวมถึงตัวเลขอย่าง 18/8 หรือ 18/10 แต่ยังไม่แน่ใจว่าแต่ละเกรดแตกต่างกันอย่างไร เกรดไหนเหมาะสำหรับสัมผัสอาหารและเครื่องดื่ม หรือจำเป็นต้องเลือกเกรดที่มีราคาสูงที่สุดเสมอหรือไม่

ความจริงแล้ว การเลือก แก้วสแตนเลส ที่ดีไม่ควรพิจารณาเฉพาะตัวเลขเกรดของวัสดุเท่านั้น แต่ยังต้องดูองค์ประกอบอื่นร่วมด้วย เช่น วัสดุของผนังชั้นในและชั้นนอก ระบบสุญญากาศ ความหนาของตัวแก้ว คุณภาพของรอยเชื่อม ฝาปิด ซีลยาง และมาตรฐานการผลิต เพราะแม้จะใช้สแตนเลสเกรดเดียวกัน แต่คุณภาพและประสิทธิภาพในการใช้งานอาจแตกต่างกันได้อย่างชัดเจน

บทความนี้ Buddy Bottle จะพาไปรู้จักว่าแก้วสแตนเลสคืออะไร สแตนเลสแต่ละชนิดและแต่ละเกรดมีคุณสมบัติแตกต่างกันอย่างไร พร้อมเปรียบเทียบสแตนเลส 201, 304, 316 และ 430 แบบเข้าใจง่าย รวมถึงแนะนำวิธีเลือกแก้วสแตนเลสให้เหมาะกับการใช้งาน เพื่อให้สามารถตัดสินใจได้อย่างมั่นใจ ปลอดภัย และคุ้มค่าในระยะยาว

แก้วสแตนเลสคืออะไร?

แก้วสแตนเลส คือ ภาชนะสำหรับใส่เครื่องดื่มที่ผลิตจาก เหล็กกล้าไร้สนิม หรือ Stainless Steel ซึ่งเป็นวัสดุโลหะผสมที่มีธาตุเหล็กเป็นองค์ประกอบหลัก และเติมธาตุอื่นเข้าไปเพื่อเพิ่มคุณสมบัติด้านความแข็งแรง ความทนทาน และความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อน โดยหนึ่งในธาตุสำคัญที่สุดคือ โครเมียม ซึ่งโดยทั่วไปจะมีอยู่ไม่น้อยกว่าประมาณ 10.5%

เมื่อโครเมียมในเนื้อสแตนเลสสัมผัสกับออกซิเจน จะเกิดชั้นฟิล์มบางมากบนพื้นผิว เรียกว่า Passive Layer หรือชั้นฟิล์มป้องกันการกัดกร่อน ชั้นดังกล่าวมีความบางจนไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยตาเปล่า แต่มีบทบาทสำคัญในการช่วยลดการสัมผัสโดยตรงระหว่างเนื้อโลหะกับความชื้น อากาศ หรือสารที่อาจทำให้เกิดการกัดกร่อน

จุดเด่นของ Passive Layer คือสามารถซ่อมแซมตัวเองได้ในระดับหนึ่ง กล่าวคือ หากพื้นผิวสแตนเลสเกิดรอยขีดข่วนเล็กน้อยและยังสามารถสัมผัสกับออกซิเจนได้ โครเมียมบริเวณนั้นจะทำปฏิกิริยากับออกซิเจนและสร้างชั้นป้องกันขึ้นมาใหม่ตามธรรมชาติ คุณสมบัตินี้ทำให้สแตนเลสมีความทนทานและมีอายุการใช้งานยาวนานกว่าเหล็กทั่วไป จึงได้รับความนิยมในการผลิตภาชนะที่ต้องสัมผัสกับน้ำ อาหาร และเครื่องดื่มเป็นประจำ

นอกจากความทนทานต่อการกัดกร่อนแล้ว สแตนเลสยังมีพื้นผิวที่ค่อนข้างเรียบ ทำความสะอาดง่าย และไม่ดูดซึมกลิ่นหรือสีของเครื่องดื่มได้ง่ายเหมือนวัสดุบางชนิด จึงเหมาะกับการนำมาผลิตเป็นแก้วน้ำ แก้วกาแฟ กระบอกน้ำ และแก้วเก็บอุณหภูมิ โดยเฉพาะสินค้าที่ต้องการนำกลับมาใช้ซ้ำในระยะยาว

แก้วสแตนเลสบางรุ่นอาจผลิตจากสแตนเลสเพียงชั้นเดียว ซึ่งเหมาะกับการใส่เครื่องดื่มทั่วไป ขณะที่แก้วเก็บอุณหภูมิมักใช้โครงสร้างแบบผนังสองชั้น หรือ Double-Wall Stainless Steel โดยมีช่องว่างระหว่างผนังด้านในและด้านนอก ในสินค้าบางประเภทจะมีการดูดอากาศออกจากช่องว่างจนเป็นสุญญากาศ เรียกว่า Vacuum Insulation ซึ่งช่วยลดการถ่ายเทความร้อน ทำให้เครื่องดื่มเย็นหรือร้อนได้นานขึ้น

อย่างไรก็ตาม แก้วสแตนเลสแต่ละรุ่นอาจมีคุณภาพแตกต่างกัน แม้ภายนอกจะดูคล้ายกันก็ตาม เนื่องจากสแตนเลสมีหลายเกรด เช่น 304, 316, 201 หรือ 430 โดยแต่ละเกรดมีส่วนประกอบและความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อนแตกต่างกัน สแตนเลสเกรดที่เหมาะกับภาชนะอาหารและเครื่องดื่มควรมีคุณภาพสม่ำเสมอ ผ่านกระบวนการผลิตที่ได้มาตรฐาน และมีพื้นผิวภายในที่เรียบ ทำความสะอาดง่าย และไม่มีรอยเชื่อมหรือรอยต่อที่เป็นแหล่งสะสมของคราบสกปรก

คำว่า “Stainless” จึงไม่ได้หมายความว่าสแตนเลสจะไม่มีวันเกิดสนิมหรือคราบอย่างสิ้นเชิง แต่หมายถึงวัสดุที่สามารถต้านทานการเกิดสนิมและการกัดกร่อนได้ดีกว่าเหล็กทั่วไป หากใช้งานหรือดูแลไม่เหมาะสม สแตนเลสก็อาจเกิดคราบชา คราบกาแฟ จุดสนิม หรือรอยกัดกร่อนได้เช่นกัน

ตัวอย่างปัจจัยที่อาจทำให้แก้วสแตนเลสเกิดคราบหรือความเสียหาย ได้แก่ การสัมผัสเกลือหรือสารคลอไรด์เป็นเวลานาน การแช่น้ำยาทำความสะอาดที่มีฤทธิ์รุนแรง การใช้ฝอยเหล็กขัดพื้นผิว การเก็บเครื่องดื่มที่มีความเป็นกรดสูงไว้นานเกินไป หรือการปล่อยให้แก้วเปียกชื้นโดยไม่ผึ่งให้แห้ง ปัจจัยเหล่านี้อาจรบกวนชั้น Passive Layer และเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดการกัดกร่อน

นอกจากนี้ คุณภาพของแก้วสแตนเลสยังขึ้นอยู่กับกระบวนการผลิต เช่น การขึ้นรูป การเชื่อม การขัดผิว และการทำความสะอาดหลังการผลิต หากกระบวนการเหล่านี้ไม่ได้มาตรฐาน อาจมีเศษโลหะ สิ่งปนเปื้อน หรือรอยตำหนิหลงเหลืออยู่บนพื้นผิว ซึ่งอาจทำให้แก้วเกิดคราบหรือมีกลิ่นโลหะได้ง่ายกว่าสินค้าที่ผลิตอย่างมีคุณภาพ

ดังนั้น การเลือกแก้วสแตนเลสจึงไม่ควรพิจารณาเพียงรูปลักษณ์ภายนอกหรือราคาสินค้าเท่านั้น แต่ควรดูทั้งเกรดของสแตนเลส โครงสร้างของแก้ว คุณภาพการผลิต ความเรียบร้อยของพื้นผิว และความเหมาะสมกับลักษณะการใช้งาน หากเลือกวัสดุที่ได้มาตรฐานและดูแลอย่างถูกวิธี แก้วสแตนเลสจะเป็นภาชนะที่แข็งแรง ใช้งานได้นาน และเหมาะกับการใช้ในชีวิตประจำวัน รวมถึงการผลิตเป็นแก้วน้ำสกรีนโลโก้หรือของพรีเมี่ยมสำหรับองค์กร

ทำไมสแตนเลสจึงเหมาะกับการผลิตแก้วน้ำ?

สแตนเลสมีคุณสมบัติหลายด้านที่เหมาะกับการนำมาผลิตเป็นแก้วน้ำ กระบอกน้ำ และภาชนะใส่เครื่องดื่ม โดยเฉพาะเมื่อต้องการสินค้าที่มีความแข็งแรงและสามารถนำกลับมาใช้ซ้ำได้

1. แข็งแรงและทนต่อแรงกระแทก เมื่อเปรียบเทียบกับแก้วหรือเซรามิก แก้วสแตนเลสมีโอกาสแตกน้อยกว่าเมื่อตกจากโต๊ะหรือเกิดการกระแทก จึงเหมาะกับการพกพาไปทำงาน ออกกำลังกาย เดินทาง หรือทำกิจกรรมกลางแจ้ง อย่างไรก็ตาม ตัวแก้วยังสามารถบุบหรือเสียรูปได้หากได้รับแรงกระแทกรุนแรง โดยเฉพาะบริเวณฐาน ขอบปากแก้ว และรอยต่อของโครงสร้างสุญญากาศ

2. ทนต่อการกัดกร่อนได้ดี โครเมียมในสแตนเลสช่วยสร้าง Passive Layer บนพื้นผิว ลดโอกาสที่เหล็กภายในจะทำปฏิกิริยากับน้ำและออกซิเจนโดยตรง แต่ประสิทธิภาพในการต้านทานการกัดกร่อนจะแตกต่างกันในแต่ละเกรด

3. ทำความสะอาดได้ง่าย พื้นผิวสแตนเลสที่เรียบและผ่านกระบวนการผลิตอย่างเหมาะสมสามารถทำความสะอาดได้ง่าย ลดการสะสมของคราบเมื่อเทียบกับวัสดุที่มีรูพรุน แต่ยังจำเป็นต้องล้างฝา หลอด ซีลยาง และร่องเกลียวอย่างสม่ำเสมอ เพราะส่วนประกอบเหล่านี้อาจสะสมคราบเครื่องดื่มได้มากกว่าผิวตัวแก้ว

4. ไม่แตกง่าย คุณสมบัตินี้ทำให้แก้วสแตนเลสเหมาะกับสำนักงาน โรงเรียน โรงงาน กิจกรรมกลางแจ้ง และงานอีเวนต์ที่ต้องการภาชนะซึ่งสามารถใช้งานได้ต่อเนื่อง

5. ผลิตเป็นแก้วเก็บอุณหภูมิได้ สแตนเลสสามารถขึ้นรูปเป็นแก้วสองชั้น โดยลดอากาศระหว่างผนังเพื่อสร้างระบบสุญญากาศ ช่วยลดการถ่ายเทความร้อนระหว่างเครื่องดื่มกับสภาพแวดล้อม ประสิทธิภาพในการเก็บอุณหภูมิจึงไม่ได้เกิดจากคำว่า “สแตนเลส” เพียงอย่างเดียว แต่ขึ้นอยู่กับคุณภาพของสุญญากาศ การออกแบบฝา ความหนาของผนัง และพื้นที่ที่ความร้อนสามารถถ่ายเทผ่านได้ด้วย

6. เหมาะกับการออกแบบและสกรีนโลโก้ พื้นผิวด้านนอกของแก้วสแตนเลสสามารถพ่นสี เคลือบผิว ยิงเลเซอร์ สกรีนโลโก้ หรือพิมพ์ด้วยเทคนิคต่าง ๆ ได้ จึงได้รับความนิยมในกลุ่มแก้วน้ำพรีเมี่ยมและของขวัญองค์กร

สแตนเลสมีกี่ประเภท?

หากจำแนกตาม โครงสร้างทางโลหะวิทยา หรือโครงสร้างผลึกภายในเนื้อโลหะ สแตนเลสสามารถแบ่งออกเป็นกลุ่มหลักได้ 5 ประเภท ได้แก่

สแตนเลสออสเทนนิติก
สแตนเลสเฟอร์ริติก
สแตนเลสมาร์เทนซิติก
สแตนเลสดูเพล็กซ์
สแตนเลสชนิดชุบแข็งด้วยการตกตะกอน

อย่างไรก็ตาม ในบทความหรือข้อมูลทั่วไปบางแห่งอาจกล่าวถึงเพียง 4 กลุ่มแรก เนื่องจากเป็นประเภทที่พบได้บ่อยกว่า ส่วนสแตนเลสชนิดชุบแข็งด้วยการตกตะกอนมักใช้ในงานวิศวกรรมเฉพาะทาง และแทบไม่พบในการผลิตแก้วน้ำทั่วไป

การแบ่งประเภทดังกล่าวไม่ได้พิจารณาจากรูปลักษณ์ภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่ดูจากส่วนประกอบทางเคมี โครงสร้างภายใน คุณสมบัติด้านความแข็งแรง ความเหนียว การขึ้นรูป การตอบสนองต่อความร้อน และความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อน

แม้สแตนเลสทุกประเภทจะมีโครเมียมเป็นองค์ประกอบสำคัญ แต่ปริมาณของนิกเกิล แมงกานีส โมลิบดีนัม คาร์บอน และธาตุอื่น ๆ ที่เติมลงไป จะทำให้สแตนเลสแต่ละประเภทมีคุณสมบัติแตกต่างกันอย่างชัดเจน

1. สแตนเลสออสเทนนิติก หรือ Austenitic Stainless Steel

สแตนเลสออสเทนนิติกเป็นกลุ่มที่พบมากที่สุดในอุตสาหกรรม และเป็นกลุ่มที่เกี่ยวข้องกับภาชนะใส่อาหารและเครื่องดื่มมากที่สุด ตัวอย่างเกรดที่หลายคนคุ้นเคย ได้แก่

สแตนเลส 201
สแตนเลส 304
สแตนเลส 316

สแตนเลสกลุ่มนี้มักมีโครเมียมและนิกเกิลเป็นส่วนประกอบสำคัญ นิกเกิลช่วยรักษาโครงสร้างออสเทนนิติก ทำให้วัสดุมีความเหนียว ขึ้นรูปได้ดี และไม่เปราะง่าย จึงเหมาะกับการขึ้นรูปเป็นแผ่นบาง ภาชนะทรงลึก หรือผลิตภัณฑ์ที่มีรูปทรงซับซ้อน เช่น แก้วน้ำ กระบอกน้ำ หม้อ อ่างล้างจาน และอุปกรณ์แปรรูปอาหาร

จุดเด่นของสแตนเลสออสเทนนิติก ได้แก่

ต้านทานการกัดกร่อนได้ดีในสภาพแวดล้อมทั่วไป
มีความเหนียวและยืดตัวได้ดี
ขึ้นรูปและเชื่อมได้ค่อนข้างง่าย
ทำความสะอาดง่าย
เหมาะกับงานสัมผัสอาหารและเครื่องดื่มเมื่อเลือกเกรดและกระบวนการผลิตอย่างเหมาะสม

สแตนเลส 304 เป็นหนึ่งในวัสดุที่นิยมใช้ทำผนังด้านในของแก้วน้ำและกระบอกน้ำ เนื่องจากมีความสมดุลระหว่างความทนทาน การขึ้นรูป และต้นทุน ส่วนสแตนเลส 316 มีการเติมโมลิบดีนัม จึงช่วยเพิ่มความต้านทานต่อการกัดกร่อนแบบเฉพาะจุด โดยเฉพาะในสภาพแวดล้อมที่มีคลอไรด์หรือความเค็ม

สำหรับสแตนเลส 201 แม้จะอยู่ในกลุ่มออสเทนนิติกเช่นเดียวกับ 304 แต่มีการใช้แมงกานีสและไนโตรเจนทดแทนนิกเกิลบางส่วน เพื่อช่วยลดต้นทุนและปรับโครงสร้างของวัสดุ โดยทั่วไปสแตนเลส 201 มักมีความต้านทานการกัดกร่อนต่ำกว่า 304 โดยเฉพาะเมื่อใช้งานในพื้นที่ชื้นหรือสัมผัสสารที่มีเกลือและคลอไรด์

สแตนเลสออสเทนนิติกในสภาพอบอ่อนโดยทั่วไปจะไม่ดูดติดแม่เหล็กหรือดูดติดเพียงเล็กน้อย อย่างไรก็ตาม หลังผ่านการรีด ดัด ปั๊ม หรือขึ้นรูปอย่างหนัก วัสดุบางส่วนอาจเกิดการเปลี่ยนแปลงของโครงสร้างจนทำให้แม่เหล็กดูดติดได้บ้าง

ดังนั้น การใช้แม่เหล็กทดสอบจึงไม่สามารถยืนยันเกรดสแตนเลสได้อย่างแม่นยำเสมอไป

2. สแตนเลสเฟอร์ริติก หรือ Ferritic Stainless Steel

สแตนเลสเฟอร์ริติกมีโครเมียมเป็นองค์ประกอบสำคัญ และโดยทั่วไปมีนิกเกิลในปริมาณต่ำมากหรือไม่มีนิกเกิลตามสูตรของเกรด ตัวอย่างที่พบได้บ่อยคือสแตนเลส 430

สแตนเลสกลุ่มนี้มีโครงสร้างแบบเฟอร์ริติก จึงสามารถดูดติดแม่เหล็กได้ค่อนข้างชัดเจน แม้ว่าจะดูดติดแม่เหล็ก แต่ก็ยังเป็นสแตนเลสที่มีความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อน ไม่ใช่เหล็กธรรมดา

จุดเด่นของสแตนเลสเฟอร์ริติก ได้แก่

มีความทนทานต่อการกัดกร่อนในสภาพแวดล้อมที่ไม่รุนแรง
ทนต่อการเกิดออกซิเดชันที่อุณหภูมิสูงได้ในบางเกรด
มีการขยายตัวจากความร้อนต่ำกว่าสแตนเลสออสเทนนิติกบางชนิด
มีต้นทุนวัตถุดิบที่ค่อนข้างคงที่ เนื่องจากใช้นิกเกิลน้อย
ดูดติดแม่เหล็กได้

สแตนเลส 430 มักพบในเครื่องใช้ภายในบ้าน อุปกรณ์ครัว แผงตกแต่ง ฝาครอบเตา ชิ้นส่วนเครื่องใช้ไฟฟ้า และผิวด้านนอกของผลิตภัณฑ์บางประเภท

สำหรับแก้วเก็บอุณหภูมิ ผู้ผลิตบางรายอาจเลือกใช้สแตนเลส 430 ในผนังด้านนอกหรือชิ้นส่วนที่ไม่ได้สัมผัสเครื่องดื่มโดยตรง เนื่องจากขึ้นรูปได้ดีในระดับหนึ่ง มีความสวยงาม และสามารถช่วยให้แม่เหล็กยึดติดกับตัวผลิตภัณฑ์ได้

อย่างไรก็ตาม ความต้านทานต่อการกัดกร่อนแบบเฉพาะจุดของสแตนเลส 430 โดยทั่วไปต่ำกว่าสแตนเลส 304 โดยเฉพาะในสภาพแวดล้อมที่มีความชื้น เกลือ หรือคลอไรด์สูง จึงไม่ใช่ตัวเลือกหลักสำหรับผนังด้านในของแก้วที่ต้องสัมผัสเครื่องดื่มเป็นประจำ

3. สแตนเลสมาร์เทนซิติก หรือ Martensitic Stainless Steel

สแตนเลสมาร์เทนซิติกเป็นสแตนเลสที่สามารถนำไปผ่านกระบวนการอบชุบความร้อนเพื่อเพิ่มความแข็งได้ มีปริมาณคาร์บอนสูงกว่าสแตนเลสบางกลุ่ม จึงเหมาะกับผลิตภัณฑ์ที่ต้องการความแข็ง ความคม และความทนทานต่อการสึกหรอ

ตัวอย่างเกรดที่พบได้บ่อย ได้แก่

สแตนเลส 410
สแตนเลส 420
สแตนเลส 440

สแตนเลสประเภทนี้มักนำไปผลิตเป็นมีด กรรไกร ใบมีด เครื่องมือผ่าตัด เพลา วาล์ว และชิ้นส่วนเครื่องจักรที่ต้องรับแรงหรือเสียดสี

จุดเด่นของสแตนเลสมาร์เทนซิติก ได้แก่

สามารถทำให้มีความแข็งสูงได้
ทนต่อการสึกหรอได้ดี
มีความแข็งแรงเชิงกลสูง
ดูดติดแม่เหล็ก

อย่างไรก็ตาม ความต้านทานการกัดกร่อนโดยทั่วไปไม่โดดเด่นเท่ากลุ่มออสเทนนิติก โดยเฉพาะเมื่อเปรียบเทียบกับสแตนเลส 304 หรือ 316

แม้สแตนเลสมาร์เทนซิติกจะพบได้บ่อยในอุปกรณ์ครัว เช่น มีดและกรรไกร แต่ไม่ได้เป็นวัสดุหลักที่นิยมใช้ทำผนังด้านในของแก้วเก็บอุณหภูมิ เพราะคุณสมบัติเด่นของวัสดุอยู่ที่ความแข็งและการรักษาความคม มากกว่าความสามารถในการขึ้นรูปเป็นภาชนะและการต้านทานการกัดกร่อนระยะยาว

4. สแตนเลสดูเพล็กซ์ หรือ Duplex Stainless Steel

สแตนเลสดูเพล็กซ์มีโครงสร้างผสมระหว่างออสเทนนิติกและเฟอร์ริติก จึงรวมข้อดีของสแตนเลสทั้งสองประเภทไว้ด้วยกันในระดับหนึ่ง

วัสดุกลุ่มนี้มีความแข็งแรงสูง และสามารถต้านทานการกัดกร่อนบางรูปแบบได้ดี โดยเฉพาะการกัดกร่อนแบบเป็นหลุม การกัดกร่อนตามรอยแยก และการแตกร้าวจากการกัดกร่อนภายใต้ความเค้นในสภาพแวดล้อมที่มีคลอไรด์

ตัวอย่างเกรดที่รู้จักกัน ได้แก่

Duplex 2205
Super Duplex 2507

จุดเด่นของสแตนเลสดูเพล็กซ์ ได้แก่

มีความแข็งแรงสูงกว่าสแตนเลสออสเทนนิติกทั่วไป
ต้านทานการกัดกร่อนในสภาพแวดล้อมรุนแรงได้ดี
ทนต่อสภาพแวดล้อมที่มีคลอไรด์ได้ดีในหลายกรณี
เหมาะกับงานที่ต้องรับแรงและสัมผัสสารกัดกร่อนพร้อมกัน

สแตนเลสดูเพล็กซ์มักใช้ในอุตสาหกรรมน้ำมันและก๊าซ โรงงานเคมี ระบบท่อ งานทางทะเล โรงกลั่น และอุปกรณ์ที่ต้องสัมผัสน้ำเค็ม

แม้จะมีคุณสมบัติสูง แต่สแตนเลสดูเพล็กซ์มีต้นทุน กระบวนการเชื่อม และการควบคุมการผลิตที่ซับซ้อนกว่าสแตนเลสทั่วไป จึงไม่ใช่วัสดุมาตรฐานสำหรับแก้วน้ำหรือกระบอกน้ำที่ใช้ในชีวิตประจำวัน

5. สแตนเลสชนิดชุบแข็งด้วยการตกตะกอน หรือ Precipitation-Hardening Stainless Steel

สแตนเลสชนิดชุบแข็งด้วยการตกตะกอน หรือที่มักเรียกโดยย่อว่า PH Stainless Steel เป็นวัสดุที่ได้รับการออกแบบให้มีทั้งความแข็งแรงสูงและความต้านทานการกัดกร่อนในระดับที่ดี

ตัวอย่างเกรดที่รู้จักกันมากคือ 17-4 PH ซึ่งสามารถผ่านกระบวนการอบชุบเพื่อให้อนุภาคขนาดเล็กตกตะกอนในโครงสร้างโลหะ ส่งผลให้วัสดุมีความแข็งแรงเพิ่มขึ้นอย่างมาก

สแตนเลสประเภทนี้มักใช้ในงานอากาศยาน ชิ้นส่วนเครื่องจักร วาล์ว เพลา อุตสาหกรรมพลังงาน และอุปกรณ์วิศวกรรมที่ต้องการความแข็งแรงสูง

อย่างไรก็ตาม คุณสมบัติดังกล่าวเกินความจำเป็นสำหรับการผลิตแก้วน้ำทั่วไป อีกทั้งมีต้นทุนสูงและมีกระบวนการผลิตที่ซับซ้อน จึงแทบไม่พบในการผลิตแก้วสแตนเลสสำหรับผู้บริโภค

สแตนเลสประเภทใดนิยมใช้ผลิตแก้วน้ำ?

สำหรับแก้วน้ำ กระบอกน้ำ และแก้วเก็บอุณหภูมิ สแตนเลสที่พบมากที่สุดคือกลุ่มออสเทนนิติก โดยเฉพาะเกรด 304 และ 316 เนื่องจากสามารถขึ้นรูปเป็นผนังบางได้ดี มีความเหนียว และต้านทานการกัดกร่อนได้เหมาะสมกับการสัมผัสอาหารและเครื่องดื่ม

สแตนเลส 201 อาจพบในผลิตภัณฑ์ที่ต้องการควบคุมต้นทุน ส่วนสแตนเลส 430 อาจถูกใช้ในผนังด้านนอก ฐานแก้ว หรือชิ้นส่วนบางตำแหน่งที่ไม่ได้สัมผัสเครื่องดื่มโดยตรง

อย่างไรก็ตาม การระบุว่าแก้วทำจากสแตนเลส 304 เพียงอย่างเดียว ยังไม่สามารถยืนยันคุณภาพของแก้วทั้งใบได้ เพราะแก้วหนึ่งใบอาจใช้สแตนเลสคนละเกรดในแต่ละส่วน เช่น

ผนังด้านในใช้สแตนเลส 304
ผนังด้านนอกใช้สแตนเลส 201 หรือ 430
ฝาอาจผลิตจากพลาสติกและซิลิโคน
หลอดหรือชิ้นส่วนเสริมอาจใช้วัสดุอีกประเภทหนึ่ง

ผู้ซื้อจึงควรตรวจสอบให้ชัดเจนว่าข้อมูลเกรดสแตนเลสที่ระบุนั้นหมายถึงส่วนใดของผลิตภัณฑ์ โดยเฉพาะผนังด้านในที่สัมผัสกับเครื่องดื่มโดยตรง

เกรดสแตนเลสคืออะไร?

เกรดสแตนเลส คือ รหัสหรือชื่อที่ใช้จำแนกสแตนเลสตามส่วนประกอบทางเคมี โครงสร้าง และคุณสมบัติของวัสดุ ภายใต้ระบบมาตรฐานที่กำหนดโดยองค์กรหรือประเทศต่าง ๆ

ตัวเลขอย่าง 201, 304, 316 หรือ 430 จึงไม่ได้หมายถึงรุ่นของสินค้า ระดับความหนาของแก้ว หรืออันดับคุณภาพแบบเรียงจากน้อยไปมาก แต่หมายถึงสูตรวัสดุที่มีสัดส่วนของธาตุและคุณสมบัติต่างกัน

ตัวอย่างเช่น

สแตนเลส 201 อยู่ในกลุ่มออสเทนนิติก
สแตนเลส 304 อยู่ในกลุ่มออสเทนนิติก
สแตนเลส 316 อยู่ในกลุ่มออสเทนนิติก
สแตนเลส 430 อยู่ในกลุ่มเฟอร์ริติก
สแตนเลส 420 อยู่ในกลุ่มมาร์เทนซิติก

ดังนั้น คำว่า “ประเภท” และ “เกรด” จึงมีความหมายต่างกัน

ประเภทของสแตนเลส บอกลักษณะโครงสร้างทางโลหะวิทยาโดยรวม
เกรดสแตนเลส บอกสูตรวัสดุและคุณสมบัติเฉพาะตามมาตรฐาน

เกรดต่าง ๆ ภายในประเภทเดียวกันอาจมีคุณสมบัติแตกต่างกันได้ เช่น สแตนเลส 304 และ 316 อยู่ในกลุ่มออสเทนนิติกเหมือนกัน แต่ 316 มีโมลิบดีนัมเป็นส่วนประกอบเพิ่มเติม จึงทนต่อการกัดกร่อนในสภาพแวดล้อมบางประเภทได้ดีกว่า

ทำไมสแตนเลสเกรดเดียวกันจึงมีหลายชื่อ? ในตลาดอาจพบชื่อเรียกสแตนเลสหลายรูปแบบ เช่น

AISI 304
Type 304
SUS304
UNS S30400
EN 1.4301
Stainless Steel 18/8

ชื่อเหล่านี้เกิดจากการใช้ระบบมาตรฐานหรือรูปแบบการเรียกที่แตกต่างกันในแต่ละประเทศและอุตสาหกรรม

AISI 304 และ Type 304 คำว่า AISI มีที่มาจากระบบการเรียกเกรดของสหรัฐอเมริกา ส่วนคำว่า Type 304 เป็นรูปแบบการเรียกสแตนเลสชนิด 304 ที่พบได้ทั่วไปในเอกสารและการค้าระหว่างประเทศ

SUS304 SUS เป็นชื่อเรียกที่พบในมาตรฐานอุตสาหกรรมญี่ปุ่น โดยคำว่า SUS304 มักพบในสินค้านำเข้า เครื่องครัว และผลิตภัณฑ์จากประเทศในเอเชีย

UNS S30400 UNS หรือ Unified Numbering System เป็นระบบรหัสวัสดุที่ใช้ระบุโลหะและโลหะผสมอย่างเป็นระบบ โดย S30400 เป็นรหัสที่สอดคล้องกับสแตนเลส 304

EN 1.4301 เป็นหมายเลขวัสดุในระบบมาตรฐานยุโรปที่มักใช้เทียบเคียงกับสแตนเลส 304 อย่างไรก็ตาม การเทียบเกรดระหว่างมาตรฐานควรตรวจสอบข้อกำหนดทางเคมีและคุณสมบัติอย่างละเอียด ไม่ควรสรุปจากชื่อที่ใกล้เคียงเพียงอย่างเดียว

Stainless Steel 18/8 คำว่า 18/8 เป็นชื่อเรียกเชิงพาณิชย์ที่สื่อถึงสัดส่วนโดยประมาณของโครเมียม 18% และนิกเกิล 8% โดยมักใช้กล่าวถึงสแตนเลสในกลุ่มเดียวกับ 304 อย่างไรก็ตาม คำว่า 18/8 ไม่ได้ระบุรายละเอียดครบถ้วนเท่ากับการระบุเกรดตามมาตรฐาน เนื่องจากไม่ได้บอกช่วงส่วนประกอบทางเคมีทั้งหมดหรือข้อกำหนดด้านคุณสมบัติอื่นของวัสดุ ในลักษณะเดียวกัน อาจพบคำว่า 18/10 ซึ่งสื่อถึงโครเมียมประมาณ 18% และนิกเกิลประมาณ 10% แต่ไม่ควรใช้ตัวเลขดังกล่าวแทนเอกสารรับรองเกรดวัสดุในการจัดซื้อเชิงอุตสาหกรรม

เกรดสูงกว่าไม่ได้แปลว่าเหมาะกว่าทุกกรณี

ตัวเลขเกรดสแตนเลสไม่ใช่คะแนนคุณภาพที่เรียงลำดับจากต่ำไปสูง ดังนั้น สแตนเลส 430 ไม่ได้ดีกว่าสแตนเลส 304 เพียงเพราะมีตัวเลขมากกว่า และสแตนเลส 201 ก็ไม่ได้หมายความว่ามีคุณภาพเป็นครึ่งหนึ่งของ 304

เกรดแต่ละชนิดถูกพัฒนาให้เหมาะกับงานต่างกัน เช่น

304 เหมาะกับภาชนะและงานใช้งานทั่วไป
316 เหมาะกับสภาพแวดล้อมที่เสี่ยงต่อการกัดกร่อนมากขึ้น
430 เหมาะกับเครื่องใช้และชิ้นส่วนที่ต้องการคุณสมบัติเป็นแม่เหล็ก
420 เหมาะกับมีดและอุปกรณ์ที่ต้องการความแข็ง
Duplex 2205 เหมาะกับงานอุตสาหกรรมที่ต้องรับแรงและต้านทานการกัดกร่อนสูง

การเลือกเกรดที่เหมาะสมจึงควรพิจารณาจากลักษณะการใช้งาน สารที่วัสดุต้องสัมผัส สภาพแวดล้อม กระบวนการผลิต และงบประมาณ ไม่ใช่เลือกจากตัวเลขที่ดูสูงกว่าเพียงอย่างเดียว

ทำไมแก้วสแตนเลสจึงเกิดสนิมได้?

แม้สแตนเลสจะต้านทานการกัดกร่อนได้ดี แต่ยังสามารถเกิดคราบสีน้ำตาล จุดสนิม หรือการกัดกร่อนได้จากหลายสาเหตุ

1. คราบเหล็กจากภายนอก ฝุ่นเหล็ก เศษลวดขัด หรือเครื่องมือเหล็กธรรมดาอาจปนเปื้อนบนพื้นผิวสแตนเลส เมื่อเศษเหล็กเหล่านี้สัมผัสน้ำและออกซิเจนจึงเกิดสนิม ทำให้ดูเหมือนว่าตัวสแตนเลสเป็นสนิม

2. ทิ้งเครื่องดื่มไว้เป็นเวลานาน เครื่องดื่มที่มีเกลือ กรด น้ำตาล หรือนมสามารถทิ้งคราบไว้บนพื้นผิว โดยเฉพาะตามรอยซอกและรอยขีดข่วน

3. ใช้น้ำยาทำความสะอาดที่มีคลอรีนเข้มข้น คลอไรด์สามารถเพิ่มความเสี่ยงต่อการกัดกร่อนแบบเป็นจุดในสแตนเลสบางเกรด จึงควรหลีกเลี่ยงการแช่น้ำยาคลอรีนเข้มข้นเป็นเวลานาน เว้นแต่ผู้ผลิตระบุว่าสามารถใช้ได้

4. ใช้ฝอยเหล็กขัด ฝอยเหล็กสามารถทำให้พื้นผิวเกิดรอยและทิ้งอนุภาคเหล็กไว้ ควรใช้ฟองน้ำนุ่มหรือแปรงที่เหมาะกับภาชนะสัมผัสอาหารแทน

5. ผิววัสดุหรือรอยเชื่อมไม่ได้รับการจัดการอย่างเหมาะสม พื้นผิวที่หยาบ รอยเชื่อมไม่เรียบร้อย หรือการปนเปื้อนในกระบวนการผลิตสามารถลดความสามารถในการต้านทานการกัดกร่อนได้

6. เก็บแก้วทั้งที่ยังเปียก ความชื้นที่ติดอยู่ใต้ซีลหรือในร่องฝาเป็นเวลานานอาจทำให้เกิดกลิ่น คราบ และการสะสมของจุลินทรีย์ แม้ตัวสแตนเลสจะยังอยู่ในสภาพดี

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับแก้วสแตนเลส

Q : แก้วสแตนเลสคืออะไร?
A : แก้วที่ผลิตจากเหล็กกล้าไร้สนิม มีความแข็งแรง ทนต่อการกัดกร่อน และใช้ซ้ำได้หลายครั้ง

Q : สแตนเลส 304 เหมาะกับแก้วน้ำหรือไม่?
A : เหมาะกับการใส่น้ำ ชา และกาแฟทั่วไป เพราะทนต่อการกัดกร่อนได้ดีและนิยมใช้กับภาชนะสัมผัสอาหาร

Q : สแตนเลส 316 ต่างจาก 304 อย่างไร?
สแตนเลส 316 มีโมลิบดีนัมเพิ่มขึ้น จึงทนต่อคลอไรด์และสภาพแวดล้อมที่กัดกร่อนได้ดีกว่า 304

Q : สแตนเลส 201 ใช้ทำแก้วน้ำได้ไหม?
A : ใช้ได้ในสินค้าบางประเภท แต่ทนต่อการกัดกร่อนน้อยกว่า 304 จึงควรตรวจสอบมาตรฐานและวัสดุชั้นในให้ชัดเจน

Q : สแตนเลส 430 คืออะไร?
A : เป็นสแตนเลสที่ดูดติดแม่เหล็กได้ มักใช้กับชิ้นส่วนหรือผนังด้านนอกมากกว่าผิวที่สัมผัสเครื่องดื่มโดยตรง

Q : แก้วสแตนเลสเกรดไหนดีที่สุด?
A : ไม่มีเกรดใดดีที่สุดทุกกรณี แต่สแตนเลส 304 มักเพียงพอสำหรับการใช้งานทั่วไปและมีความคุ้มค่า

Q : แก้วสแตนเลส 18/8 หมายถึงอะไร?
A : หมายถึงสแตนเลสที่มีโครเมียมประมาณ 18% และนิกเกิลประมาณ 8% ซึ่งมักใช้เรียกสแตนเลส 304

Q : ใช้แม่เหล็กตรวจสแตนเลส 304 ได้หรือไม่?
A : ตรวจได้เพียงเบื้องต้น เพราะสแตนเลส 304 บางส่วนอาจดูดแม่เหล็กหลังผ่านการขึ้นรูป จึงไม่สามารถยืนยันเกรดได้แน่นอน

Q : แก้วสแตนเลสเกิดสนิมได้ไหม?
A : เกิดได้หากสัมผัสเกลือ คลอรีน ความชื้น หรือคราบเครื่องดื่มเป็นเวลานาน รวมถึงการใช้ฝอยเหล็กขัดผิว

Q : แก้วสองชั้นทุกใบเก็บความเย็นได้ดีหรือไม่?
A : ไม่เสมอไป ควรเลือกแก้วสองชั้นแบบสุญญากาศ เพราะช่วยลดการถ่ายเทความร้อนได้ดีกว่าแก้วสองชั้นทั่วไป

Q : แก้วสแตนเลสใส่กาแฟหรือน้ำผลไม้ได้ไหม?
A : ใส่ได้ แต่ควรดื่มให้หมดภายในเวลาที่เหมาะสมและล้างทันที เพื่อป้องกันคราบ กลิ่น และการกัดกร่อน

Q : Food Grade Stainless Steel หมายถึงอะไร?
A : หมายถึงวัสดุที่เหมาะกับการสัมผัสอาหารภายใต้เงื่อนไขที่กำหนด โดยต้องพิจารณาทั้งเกรดวัสดุและมาตรฐานการผลิต

Q : แก้วสแตนเลสเข้าเครื่องล้างจานได้ไหม?
A : ขึ้นอยู่กับคำแนะนำของผู้ผลิต เพราะความร้อนอาจทำให้สีเคลือบ โลโก้ ฝาปิด หรือซีลยางเสียหายได้

Q : ควรเลือกแก้วสแตนเลสอย่างไรให้ปลอดภัย?
A : ควรเลือกสินค้าที่ระบุเกรดผนังชั้นในชัดเจน ฝาถอดล้างได้ และมีข้อมูลหรือผลทดสอบจากผู้ผลิตที่น่าเชื่อถือ

Q : แก้วสแตนเลสเหมาะสำหรับทำของพรีเมี่ยมหรือไม่?
A : เหมาะมาก เพราะใช้งานได้จริง มีอายุการใช้งานนาน และสามารถสกรีนหรือพิมพ์โลโก้เพื่อช่วยสร้างการจดจำแบรนด์ได้

หากคุณกำลังมองหากระบอกน้ำ แก้วน้ำได้มาตรฐาน Food Grade พร้อมสกรีน สั่งผลิตง่ายครบจบในที่เดียว ติดต่อสั่งซื้อได้ที่ Buddy Bottle